"2-maal daags portie transparantie voor een fijn en lang leven"

Samenvatting

Het concept “staat” helpt ons te overleven en met elkaar samen te leven. Het vertrouwen in de staat krijgt echter regelmatig een knauw doordat bestuurders en ambtenaren zich niet dienstbaar lijken op te stellen. De scheiding der machten is niet altijd afdoende gerealiseerd en een gebrek aan transparantie schaadt het vertrouwen verder. Deugdelijke transparantie heeft een positieve invloed in het vertrouwen jegens de staat.

De Staat

Tijdens een avondje stappen kwam ik in Amsterdam een tijdje terug het boek Global Politics tegen van Andrew Heywood (2e druk). Ik vraag me de laatste jaren wel eens af waarom gekozen of zelfbenoemde leiders elkaar de tent uit lijken te vechten, dus een aankoop was snel gedaan. Het is een verhelderend boek over het hoe en waarom van het ontstaan van het concept “staat”. Zonder staten zou het leven inderdaad wel vaker kort en bruut zijn. Misschien stoer voor aan de borreltafel, maar ik spendeer mijn tijd toch liever aan denken dan aan vechten ondanks mijn bijnaam “De Hulk” als LFT-er. En het leven is ook bruut en kort als er meer dan één staat als alleenheerser rechten doet gelden op hetzelfde gebied, zoals in Libië of Syrië.

Zonder staten is het leven kort en bruut.

Blijkbaar is één staat per gebied de minst vervelende vorm en kun je in het proces tot staatsvorming nog beslissen over hoe de mensen die de staat besturen aan de macht komen. In Nederland doen we dat democratisch door te stemmen en uiteindelijk rolt daar dan een bestuur uit. We hoeven het niet eens te zijn met wat het gekozen bestuur doet. Als het echt te gek wordt kan een grotere hoeveelheid burgers met het potlood in de hand het bestuur vervangen. Tot dan hebben we grotendeels maar te schikken, buiten zachte drukfactoren zoals de publieke opinie en procederen om beslissingen te laten toetsen aan eerdere afspraken.

Levensvatbaarheid

Het is essentieel dat je jezelf goed kunt informeren om een stem uit te kunnen brengen zodat jouw stem ook zichtbaar kan zijn in het gevoerde beleid. Daarvoor hebben we regels afgesproken die niet primair in het belang zijn van het dan zittende bestuur, maar wel in het belang van het vertrouwen in de levensvatbaarheid van deze staatsvorm. En de verwachtingen over het gedrag van het bestuur kunnen wijzigen; er zijn altijd “foute” dingen gebeurd en vroeger was echt niet beter, maar de eisen groeien omdat we ons dat blijkbaar kunnen veroorloven. Als voorbeeld: het is nu ondenkbaar dat een gekozen president kort voor het publiek maken van een boycot op Cuba nog even snel wat dozen Cubaanse sigaren laat inslaan.

Trias Politica

Maar het wordt nog steeds acceptabel gevonden dat de staat bijvoorbeeld de planning, uitvoering en controle vervlecht, zoals de teleurstellende vertoning rondom de kinderbijslag laat zien. De intenties waren ongetwijfeld initieel goed, maar pas als het op repareren van fouten neerkomt leer je hoe dienstbaar de staat is aan de samenleving. Natuurlijk moeten we samen opdraaien voor de kosten van de reparatie, maar het ego van de bestuurder, ambtenaar of dienst zijn blijkbaar ook gevoelig voor beschadiging.

Zeker bij kleinere (lokale) overheden lopen de planning, uitvoering en controle nogal eens door elkaar, maar opname van het woord “Schiphollen” in van Dale toont aan dat dit op meer niveau’s gebeurt. Voor lokale overheden is het relatief nog lastiger om belangen goed te scheiden omdat men vaak onderling samenwerkt in verbanden die in de tijd wisselen.

Bij kleinere overheden lopen planning, uitvoering en controle nogal eens door elkaar.

Planning, uitvoering en controle in de staatsinrichting is trias politica. Nu er in mijn persoonlijke situatie voor mij vervelende dingen gedaan of achterwege gelaten worden door de lokale overheid (uit onwil of onkunde) ben ik daar eens verder over na gaan denken. In hetzelfde traject kon ik mijn ervaringen goed vergelijken tussen rijksdiensten en lokale overheden door te kijken naar uit kennis en vaardigheden volgend gedrag. En daar werden grote verschillen zichtbaar. Niet dat de ambtenaren beter of slechter hun best doen, maar wel dat de kennis en vaardigheden voor een taak met bepaalde complexiteit wel de uitkomst bepalen.

“Een heel zwaar leven”

Kleinere (lokale) overheden hebben het eigenlijk relatief zwaar om een volwassen gesprekspartner te zijn voor deze complexe samenleving. Misschien vergelijkbaar met kleine ondernemers: welke slager-op-de-hoek kan het zich veroorloven om een universitair geschoolde financieel directeur aan te trekken en die samen met een vergelijkbare bedrijfsjurist een uitdagende carrière te bieden bij het optimaliseren van het rendement en maatschappelijke relevantie?

Zo ook voor lokale overheden: men heeft onvoldoende formatieplaatsen om zwaargeschoolde specialisten aan te trekken en te behouden. De meeste inwoners en bedrijven zullen nog weiniger weten van de regels dan de lokale overheid en in het land der blinden is éénoog koning. Voor de rest van de inwoners en bedrijven geldt dat ze zelf moeten bepalen op basis van hun morele kompas of ze de samenleving helpen of zich daaraan alleen laven. Het misbruik van zorgbudgetten door zorgcowboy’s is daarvan een mooi voorbeeld; het is procesmatig relatief eenvoudig om vlot grotere bedragen uit de kas te halen als je daarvoor openstaat.

Onwil of in de hoek gedrukt?

In mijn dagelijkse leven weet ik in de meeste situaties wel wat ik wil, wat ik ga communiceren en wat ik ga doen. Dat is lekker easy living. Soms is het wat uitdagender en dan ben ik blij met de mensen om me heen als we daar samen met wat getrek en geduw een nieuwe intellectuele of sociale top kunnen bereiken. Maar heel soms weet ik het niet meer. … … … en dan blijft het een tijdje stil en ben ik “handelingsverlegen”.

Fight-or-flight door handelingsverlegenheid

In situaties met weinig inspiratie ben ik gevoelig voor druk. Ik word narrig, agressief en irritant als iemand op dergelijke momenten bij me doordrukt of als ik vind dat ik tot besluiten moet komen omdat de tijd verstrijkt. Soms komen daar goede besluiten uit en soms hele domme. Op mijn whiteboard hangt daarom al jaren een spiekbriefje van Zuidema met tips voor strategieën: overreden, stellen, overbruggen, inspireren en uitstellen (die laatste staat er niet op maar weet ik al van buiten). Uitstellen is de handigste als het kan bij panieksituaties en anders een educated choice tussen de andere vier.

Ik denk dat als groepsgedrag hetzelfde geldt voor overheden:

  • Rijbewijsje aanvragen? No sweat.
  • Beleidsplan 2020? Uhhm, komt goed.
  • Mission impossible? PANIEK!

Soms denk ik dat er sprake is van onwil bij een overheid, maar misschien is dat wel dezelfde fight-or-flight reflex die ik zelf ervaar. Ik denk dat het in dergelijke situaties goed is om samen dan niet in een stellende vorm te vervallen met de luiken dicht en de blik op de horizon voorbij de belangen van de ander. Maar blijkbaar doen we dat wel telkens weer opnieuw zoals uit de aangehaalde voorbeelden blijkt.

Transparantie

Ik geloof in het belang van transparantie door de staat voor een fijn leven van haar burgers. Een gebrek aan transparantie leidt tot wantrouwen jegens de staat en staatsvorm.

Als gekozen bestuurders A beloven en in gedrag B laten zien, dan raak je je kiezers kwijt zodra ze die discrepantie merken over onderwerpen die hun boeit. Over kleinigheidjes klaagt niemand, maar als bijvoorbeeld de veiligheid, zorg voor familie of bestaanszekerheid echt in geding komt dan weet een kiezer wat hij aan de bestuurders denkt te hebben. Nog sterker, als alleen al een indruk ontstaat - terecht of onterecht - door positieve of negatieve framing en ontwijkend gedrag dat een bestuurder niet te vertrouwen is op zijn woorden, dan holt dat het vertrouwen in de staat uit.

Alleen de indruk al - terecht of onterecht - dat een bestuurder niet te vertrouwen is op zijn woorden holt het vertrouwen in de staat uit.

Een mooi voorbeeld is een recente discussie rondom het asielzoekerscentrum (AZC) in Harderwijk waar ik zelf geen deel in heb. Statistisch gezien zijn er sinds het naar buiten komen van problemen op dit dossier relatief veel goednieuws berichten in de pers over het dossier. Wie voedt en betaalt die positieve berichtenstroom? En zijn de berichten een toevallig uitvloeisel van een verbeteringsprogramma of is de goednieuwsshow een doel an sich? Dit soort onzekerheden doen me twijfelen. Transparantie over de intenties en financiering dragen bij aan zekerheid en commitment.

Ook de schrijvende pers kan zich hierin ook verbeteren; veel nieuwssites publiceren teksten met beweringen maar zonder onderbouwing of bronvermelding. Voor mij vallen dat soort berichten tegenwoordig in de categorie “geruchten”, maar vroeger geloofde ik ze blindeling. Tuurlijk zijn veel nieuwssites tegenwoordig sites die nieuws gebruiken als clickbait, maar dan nog: veel moeite kan het niet zijn om te eisen dat een persbericht, advertorial etc. vergezeld gaat van hyperlinks naar de bijbehorende primaire bronnen? Op lange termijn vang je als nieuwssite daardoor hopelijk ook meer kritische lezers op je site.

Populistische partij krijgen de afgelopen 20 jaar veel stemmen. Dat kan een manier zijn om wantrouwen of zorgen te uiten dat de kiezer zich in de steek gelaten voelt, maar ik kan me niet voorstellen dat populisten de vaardigheden en drive hebben om het vertrouwen in de staat te herstellen. Dus daar heb ik niet zoveel aan om te komen tot behoud van het vertrouwen in de staat.

Ik denk dat het essentieel is dat de staat met al haar organen en medewerkers laat zien dat men de burger serieus neemt en transparant wil zijn over haar functioneren. En dat burgers en bedrijven zich er ook bewust van zijn dat ze er weinig aan hebben om de staat, bestuurders of ambtenaren meteen af te schieten in het belang van een fijne samenleving voor zichzelf en de naasten. Nog breder: je hebt als burger en bedrijf er ook belang bij dat mensen die je niet kent zich fijn voelen, want uiteindelijk profiteer je zelf van minder criminaliteit, meer kennis en lievere mensen als je elkaar tegenkomt of als iemand als klant in de winkel komt.

Ik begrijp dat hier een prisoner’s dilemma in zit, waar ik geen oplossing voor heb; transparantie zal af en toe nare discussies geven, maar zorgt wel voor het voortbestaan van de staatvorm zoals we 'm nu kennen.